Ti-årsskjemaet og litteraturhistoriekritikken
Kva skal ein kalla samtidas lyrikk? Nittitalslyrikk - og slik markera at vi er ferdig med 80-talet? Og kven skal plasserast under eit slikt omgrep, berre dei som debuterte på 90-talet, dei som har gitt ut diktsamlingar på 90-talet eller rett og slett dei som er sentrale i norsk samtidslyrikk?

Litteraturhistorie er ein genre som likar ti-årsinndeling, der gammalt blir sett mot nytt, og omvendt, og generasjon mot generasjon. Genren litteraturhistorie har stått sentralt i den litteraturteoretiske diskusjonen sidan 60-åra⁽¹⁾, og den teoretiske problematiseringa av litteraturhistoria, har mellom anna ført til eit kritisk blikk på ti-årsinndelinga av litteraturhistoria. Men trass i påpeiking av ti-årsmodellens generaliserande, uhistoriske og einsrettande tendens, står ti-årskjemaet ganske. Dette kan ein til dømes sjå i nyare framstillingar av utviklingstendensar i lyrikken etter krigen. Når vi no skal sjå litt på samtidslyrikkens historie, kan vi kanskje hugse på eit sitat frå Walter Benjamins "Historiefilosofiske teser" (1939): "Å artikulere fortiden historisk er ikke det samme som å erkjenne "hvordan det egentlig var."⁽²⁾ Eit anna sentralt namn i den teoretiske debatten om historieomgrepet og om litteraturhistoria som genre, er Paul de Man. Arild Linneberg påpeikar at det paradoksalt nok er i den mest "ahistoriske" teoridanninga ein finn den mest grunnleggjande problematiseringa av omgrepet historie i forhold til litteraturen - og han siterer de Man (i eiga oversetjing): "Kunne vi tenke oss en litteraturhistorie som ikke forflatet litteraturen ved å feilplassere seg, det være seg innenfor eller utenfor litteraturen, som helt og fullt tok hensyn til litteraturens aporier...".⁽³⁾

Noko av poenget med å problematisere ti-årsinndelinga, er nettopp å tydleggjere at skjematisering av eit slikt mangfaldig felt som moderne litteratur utgjer, ikkje er i stand til å ta omsyn til "litteraturens aporier". Sagt på ein annan måte underminerer litteraturen sjølv den litteraturhistoriske ti-årsmodellen - fordi ulike typar litteratur og skrivemåtar lever side om side i den litterære offentlegheita, innafor ulike periodar. Litteraturhistoriske oppsummeringar har ein tendens til generalisering, og ein tendens til overfokusering på det nye, og dermed også ein hang til å fokusere på motsetningar. Men like fullt er evna til å fange litteraturens motsetningar, eller aporier, mangelfull.

Konkurrerande normer?
Ein måte å karakterisera mangfaldet i den litterære utviklingsprosessen på, er å bruka normomgrepet slik det blei definert av pragerstrukturalisten Jan Mukarovsky: "de gamle normene kan overleve ved siden av de nye, det oppstår et kompleks av konkurrerende normer." (mi uth.) ⁽⁴⁾ Den litteraturhistoriske tiårs-modellen har lite rom for at det i den moderne litterære institusjonen ikkje berre fins éin litterær tendens, men fleire som eksisterer parallelt. I motsetning til "ti-årsmodellen" understrekar Mukarovsky litteraturens prosesskarakter. Sett på denne måten blir nye forfattargenerasjonars brot med forgjengarane ein del av fornyinga innafor litteraturen, for ifølgje Mukarovsky utviklar litteraturen seg gjennom stadige normbrudd:

"Den estetiske normen er et historisk faktum, og man må ta utganspunkt i dens historiske endringer. Også språknormene endres, selv om de er fastere enn de estetiske. Normene endres ved sin egen anvendelse, dvs. i bruken. Det enkelte kunstverk er alltid en inadekvat anvendelse av den estetiske norm, kunsten bryter uopphørlig mot den estetiske norm, den danner nye normer som avviker fra tradisjonen. Dette bruddet er et av kunstens avgjørende virkemidler. Når kunsten betraktes i lys av den estetiske norm, blir dens historie historien om opprøret mot de herskende normer." ⁽⁵⁾

-70, -80 og 90-tal i norsk lyrikk?
Ser vi tilbake på den næraste litteraturhistoria, ser vi konturane av ein svært tradisjonell historiemodell: 70-talet var det politiske og innhaldistiske ti-året, 80-talet det estetiske ti-året som gjorde opp med politikken, og nittitalet blir syntesen - som forholder seg kritisk til det einsidige i begge ti-åra og som blir i stand til å kombinera politikk og estetikk, innhald og form, på ein ny måte.

Ein av dei som har prøvd å seia noko om nyorienteringa og om utviklinga i lyrikken på nitti-talet (ut frå ein slik syntesemodell), er forfattaren, kritikaren og forlagsmannen Geir Gulliksen. I eit interessant essay med tittelen "Virkelighet", som finst i essaysamlinga Virkelighet og andre essays"⁽⁶⁾ (1996), peikar Gulliksen på ein tendens til meir "virkelighet" eller "virkelighetsfascinasjon" i norsk nittitalspoesi. Eit hovudpoeng hos Gulliksen er at 90-talets måte å skriva politisk lyrikk på, skil seg grunnleggjande frå 70-talets brukslyrikk og innhaldisme fordi nittitalspoesien har eit medvit om det spesifikt litterære, om formspråket. To av dei mest sentrale representantane for denne nyorienteringa i norsk samtidslyrikk er ifølgje Gulliksen Rune Christiansen og Niels Fredrik Dahl. Både Christiansen og Dahl høyrer absolutt til blant våre meir sentrale samtidspoetar, men det å kombinere det politiske med eit godt formspråk har røter langt tilbake, også i norsk samanheng. I den politiske avantgardetradisjonen, dvs ein språk-og ideologikritisk poesi, finn ein td. Georg Johannesen, Arnljot Eggen, Inger Elisabeth Hansen, Sigurd Helseth og Bjørn Aamodt. Dei tre siste, som er om lag på same alder, debuterte alle i 70-åra, men plasserer ein dei der, underslår ein både det normutfordrande, forandringa og kompleksiteten i lyrikken deira. Igjen kan ein stilla spørsmålet: kva er norsk samtidslyrikk? Dei som har debutert det siste ti-året, eller dei lyrikarane som på ulike måtar er med å løfta norsk lyrikk?

Inger Elisabeth Hansen - samtidspoet?
Som eg påpeika i ein artikkel ⁽⁷⁾ der eg diskuterte oppsummeringsforsøket til Gulliksen, høyrer Inger Elisabeth Hansen til ein av våre mest sentrale samtidspoetar, og ho har altså skrive eksperimentell, språkmedviten politisk lyrikk, gjennom heile sin forfattarskap, dvs. både gjennom -70, -80- og 90-talet. Fordi Inger Elisabeth Hansen har gått i utakt, og det er sjølvsagt ein av grunnane til at ho er spennande, passar ho ikkje inn i ein litteraturhistorisk generaliseringsmodell. Orginaliteten i hennar politiske poesi ligg i måten det språkfilosofiske og politiske er vevd saman på, korleis tekstane oppløyser og utfordrar grenser mellom språkfilosofi, politikk og eksistensialisme. I forlenginga av modernismens fornuftskritikk utviklar Hansen ei særleg form for språkkritikk som byggjer på innsikt i språkets grunnleggjande upålitelegheit og ideologiske karakter. I hennar diktsamlingar Dobbel dame mot løvenes ørken (-86) og I rosen (1991) møter vi ein poesi som evnar å utfordra og kritisera tradisjonelle tenkemåtar, haldningar og etablerte sanningar. Ikkje minst utfordrar Hansen sin poesi våre tenkemåtar omkring forståing og meining, men dikta hennar problematiserer også kva som er politisk litteratur, og underminerer den tradisjonelle inndelinga i politisk og ikkje-politisk litteratur - som nettopp ti-årsinndelinga baserer seg på.

Tor Ulven - og kritikken av historismen
Linneberg sa at det paradoksalt nok er den mest ahistoriske teoridanninga som går lengst i problematiseringa av historieomgrepet. Kanskje kan ein seia at Ulvens lyrikk representerer ein parallell på litteraturens område, dvs. at det er den tilsynelatande mest ahistoriske, upolitiske lyrikken som går lengst i å formidla innsikter i historieproblemet - i grunnlagsproblemet som angår både litteratur og historie - og tolking. Når Ulven insisterer på det "meiningslause" i sin poesi og hevdar at "mening er en plage", som han seier i diktet "Mening" frå midten av 80-talet, står vi på ein måte overfor ei skrift som ikkje vil bli tolka, som til ei viss grad ikkje vil bli forstått fordi den ser det uforståelege som fascinerande i seg sjølv. Dette blir forsterka gjennom at den inngåande språklege meiningsproblematikken i Ulvens poesi er knytta til både ei sterk repeterande tenking omkring tids-, historie- og tolkningsproblem og til eksistensielle refleksjonar omkring det han sjølv kallar "det allmennumenneskelige" - noko som peikar fram mot kjernen i Ulvens poetiske prosjekt: utseiingsproblematikken. I Ulvens poesi anar ein ein grunnleggjande motstand til og kritikk av vårt begjær etter å tolka, å skapa meining og samanhengar - også der det ikkje er mogeleg. Ulvens poesi kan kanskje seiast å vera ei utforskning av kva erkjenningspotensiale det er i det ikkje-referensielle, i det "meningsløse", i fortidas "arkeologiske" spor, i musikken, eller for å bruka Ulvens eigne ord: i mellomrommet, tomrommet, stillheten, det stumme eller i pausen - og i fortida. Sjølv om det hos Ulven er eit iaugnefallande fråver av referansar til samtidsamfunnet, er Ulvens poesi "engasjert" i historieproblemet, men på ein språkleg og immanent måte. Ulven sin minimalistiske poesi, som insisterer på "det meningsløse", framviser det paradoksale i fråværet av subjektivitet i ein poesi som i overveldande grad er oppteken av subjektets eksistensielle og kommunikative vilkår.

Frå 80-talets kroppsmodernisme til 90-talets openheit?
Heilt på slutten av fjoråret kom det ut ein diktantologi med eit knippe utvalde representantar for dei fire siste ti-åra i norsk lyrikk, dvs seksti-, søtti-, åtti- og nittital. Poesiens pil. Lyrikk 1959⁽⁸⁾ er redigert av Hadle Oftedal Andersen og han har også skrive korte innleiingar til kvart av ti-åra, samt eit etterord der han oppsummerer kvart tiår. Ikkje uventa har søttiåra ei overskrift som "Mot eit politisk engasjement: 70-åra", og ikkje uventa er både Bjørn Aamodt og Inger Elisabeth Hansen (Helseth er ikkje med i utvalet) plassert her, medan Tor Ulven, som også debuterte på 70-talet, er blitt 80-talslyrikar. At dette ikkje er heilt enkelt, skjønar ein når også Sigmund Mjelve, Vindtorn og Eldrid Lunden representerer 70-talet.

Neste ti-år som i sterk grad var prega av oppgjer med brukslyrikk og politisk litteratur, har Oftedal Andersen gitt den litt danskinspirerte overskrifta "Med kroppen som utgangspunkt: 80-åra". Kroppsmodernisme var eit omgrep som mellom anna den svært sentrale danske kritikaren Erik Skyum-Nielsen brukte for å fanga nyorienteringa hos den store danske lyrikargenerasjonen på 80-talet, dei såkalla "nye lyrikere". "De nye lyrikere", særleg Søren Ulrik Thomsen, Michael Strunge og Pia Tafdrup var ei viktig inspirasjonskjelde for heile den nordiske poesien på 80-talet. Skyum-Nielsen meinte at "kroppsmodernisme" var eit dekkande omgrep "al den stund disse digtere (...) deler en mægtigt favnende stræben, der stedse tager udgangspunkt i det nærmeste og allermest konkrete: kroppen og den udsatte subjektive eksistens, for så at spænde digtet op i stejle personlige visioner - af annerledes sprog, annerledes liv." ⁽⁹⁾ Denne insisteringa på kropp er vel eigentleg berre ein litt annaleis måte å formulere den subjektive og eksistensielle dreiinga som ein finn både i dansk og norsk lyrikk på 80-talet, som igjen har samanheng med restitueringa og aktiviseringa av modernisme og estetikk. Men når Oftedal Andersen skriv om norsk 80-talslyrikk at avvisinga av "det kollektive og historiske som utgangspunkt for forståing av livet førte til ei leiting etter noko nytt ein kunne samla identitetsforståinga rundt. Og det ein rask fall ned på, var seksualiteten og den personlege kroppsopplevinga," ⁽¹⁰⁾blir det ein vel snever karakteristikk av 80-talspoesiens aukande interesse for meir individuelle og eksistensielle problemstillingar. Det høyrest langt betre ut når han straks etterpå legg til at 80-åra nok først og fremst er dominert av pluralisme og av ulike litterære praksisar. Mitt poeng er at det ikkje er spesielt for 80-åra, men noko som særpregar den moderne litterære institusjonen.

Thomsens poetikk og dansk firserpoesi fekk som nemnd ovanfor stor betydning mange av dei forfattarane som debuterte på 80-talet. Jon Fosse, som sjølv markerte seg teoretisk i oppgjeret med realisme-estetikken, har framheva denne danske innflytelsen: "Thomsens poetikk har hatt mykje å seie for min generasjon av lyrikarar og intellektuelle, ikkje berre i Danmark, men og i Sverige og Noreg".⁽¹¹⁾ Med si insistering på ein hermetisk poesi i poetikken Mit lys brænder, skreiv Thomsen seg inn i den autonomiestetiske tradisjonen, og i tråd med læra om kunstens autonomi, hevda han at kunsten ikkje har korkje kommunikative eller sosiale plikter. Det var dette oppgjeret med brukslyrikk og realisme som gjorde han til ein "talsmann" for den nye forfattargenerasjonen. I vår samanheng kan det vera interessant å peika på at Thomsen i essayet "Farvel til det blå rum"⁽¹²⁾ rettar eit kritisk blikk på generasjonsomgrepet og dets følgjesvenn, tiårsomgrepet, begge - til dels medieskapte, litteraturhistoriske konstruksjonar, som ikkje interesserte seg for "de forskelle, der hele tiden havde været mellom os".

90-talet: anoreksi vs. bulimi
Det lyrikktiåret som sjokkerande snart er over, og som Gulliksen oppsummerte med ordet "Virkelighetsfascinasjon" og som Oftedal Andersen brukar ord som openheit og kommunikasjon for å karakterisera, hadde også sin generasjonsdebatt (i Dagbladet vinteren -94). Fleire av dei unge mannlege lyrikkdebutantane gjekk hardt og generaliserande ut og diagnostiserte 80-talet som anorektisk, og markerte seg slik mot den hermetiske poesien som td. Thompsens generasjonspoetikk argumenterte for. Anorektikaren har som kjent lukka, samanknipen munn og er heller asketisk. Det er den formstrenge, ikkje-kommunikative, minimalistiske lyrikken som blir angripen av 90-talsdebutantar. Truleg er det rettare å seia at dei opponerte mot kanoniseringa av denne estetiske lyrikknorma, og tendensen til å gjera lyrikken eksklusiv og innadvendt. Bertrand Besigye, som debuterte med Og du dør så langsomt at du tror du lever (1993) fekk med sine performance-aktige diktopplesingar ruska i vårt litt "andektige" forhold til lyrikken. Sidan litterære generasjonsdebattar opererer i enkle motsetningar, vart 90-talets poetikk ikkje overraskande lansert med ordet bulimi som "faneførar", og bulimi blei slik ein metafor for noko spesifikt postmoderne - det grenselause, overskridande.

Cathrine Grøndahl debuterte som ein "ekte spykåt bulimist"⁽¹³⁾ i kommunikativ opposisjon til 80-talsanoreksien. Diktet hennar frå debutsamlinga Riv ruskende rytmer (-94), "Tom trussel", kan lesast som ein protest mot kanonisering av den meir formstrenge, minimalistiske - og til dels gravalvorlege norske poesitradisjonen, og som ein øyrefik til kritikkens dominante smak: "Smalsynte sultekunstnere / vil sette oss alle på fastekur / De vil fjerne det overflødige slammet / så all senere grobunn utarmes! / De vil presse våre vårlige utskudd / inn i sine åletrange livsformer, / som aldri har passet oss, for / Her Står Vi / i all vår vakre og truende overflod". I Grøndahls lyrikk møter vi eit tiltalande sjølvironisk mot - som opnar for humor, for det overflødige, det leikande, det munnlege og det utprøvande. Eg trur at desse litt snakkesalige 90-talsdebutantane, ulike som dei også er, hadde eit poeng når dei påpeika at den hermetiske minimalismen (Ulven, Mjelve, Haugen mfl.) er blitt framheva på bekostning av ein meir utagerande og "ekspressiv" modernismetradisjon (td. Yttri, Moe, Vindtorn, Berg), og på bekostning av den meir politiske modernismetradisjonen (td. Hansen, Helseth, Aamodt).

Nittitalslyrikk - Britt Bildøen til dømes:
Vi har sett at 90-talet i norsk lyrikk ikkje kan samlast under noko einsarta "ti-årsfane", til det spriker lyrikken i for mange ulike retningar – eller sagt med Mukarovsky, som vart sitert innleiingsvis, så lever ulike konkurrerande normer side om side. Nittitalslyrikk kan til dømes vera Britt Bildøen, seier eg, vel vitande at mange andre namn er minst like sjølvsagte. Dei lyrikarane som Oftedal Andersen har plukka ut til å representere 90-åra er Britt Bildøen, Øystein S. Ziener, Hanne Bramness, Niels Fredrik Dahl, Eirik Lodén, Alexander G. Rubio, Bertrand Besigye, Gro Dahle og Cathrine Grøndahl. Er det namn du savnar, er dei mest truleg plassert under eit anna ti-år. Både Tone Hødnebø, Rune Christiansen og Anne Bøe er til dømes med, men under 80-talet.

Når eg avslutningsvis vel ut Bildøen, er det ikkje for å gjere henne til representant for korkje ein forfattargenerasjon eller for visse spesifikt nittitalske litterære tendensar. Eg likar Britt Bildøen sine dikt fordi ho skriv enkelt, utan å vera enkel. Dessutan er humor nesten eit ukjent ord norsk lyrikktradisjon, og kanskje særleg i nynorsklyrikken. Dikta hennar har ofte ein humoristisk brodd. Utan å bli vondsinna, kan ho vera krass, samtidig som vi anar ei viss medkjensle med "offeret". Offeret kan td. vera mannen – slik som debutsamlinga hennar, Bilde av menn (1991).

Ein tur til Italia med Britt Bildøen i kofferten.
Eg skal fortelje ei sann historie om eit dikt av Britt Bildøen og ein Professormann. På eit seminar var det ein eldre, mannleg og verdensvant professor som ikkje var spesielt lågrøsta, og som nytta mangt eit høve til å fortelje om sin aversjon mot ukvinnelege kvinnesakskvinner, om feminismens latterlegheit og slikt som ein har høyrt nokre gonger før. Etter ei veke, og vi var komne til avslutningsmiddagen, det var då Britt Bildøen kom meg til hjelp. Eg reiste meg opp og sa eg ville lesa eit dikt, og at eg gjerne ville dedikere det til professoren. Og slik gjekk det til at professoren, og truleg mange av dei andre, høyrde om Britt Bildøen for første gong, og nokon smilte, andre ikkje. Og slik var diktet:

han er ein gledestrålande
mann, ein mann som
blunkar med auget

han blunkar til kvinna
med heva armar

han blinkar til kvinna
i rosa

men når han står ved
døra vert ansiktet brått
eit forundra utslett

vil han ut eller
inn, går armane att eller
fram, han spør
sjeldan

han er ein tilfreds
mann, ein mann som
geispar framfor det
store bildet

eg vil vere kjært barn
ha mange navn
vil synge på utpust og innpust
halde ei nervøs rose i handa
herske i eigen hage

eg vil slutte å sjå nettene
som dei mørke ledda mellom
dagane
vil bu i lysthuset døgnet
rundt

og til bestemte tider
ta sola ned og
lyse på ho

Fotnoter:

(2) Ibid. s.102 og 96.

(3) Arild Linneberg: "Historie og samfunn" i Kittang (m.fl.): Moderne litteraturteori. En innføring. Oslo 1993, s. 174.

(4) I.bind., s. 69.

(5) Jan Mukarovsky: "Estetisk verdi som sosialt faktum" med sammendrag av "Den estetiske norm" v/ Arild Linneberg i Strukturalisme i litteraturvitenskapen, Oslo 1978, s. 68.

(6) Essayet er også publisert i bokklubbladet Lyrikkmagasin nr. 7 (-96).

(7) Gro Byrkjeland: "Dobbelheten i blikket" om Inger Elisabeth Hansen i Vinduet 2/97.

(8) Landslaget for norskundervisning (LNU), Cappelen Akademisk Forlag, Oslo 1998.

(9) Erik Skyum-Nielsen: "Søren Ulrik Thomsen" i Kompendium til Nordisk forfattarmøte, Vossajazz 1993.

(10) Hadle Oftedal Andersen (red): Poesiens pil. Lyrikk 1959- s. 175.

(11) Jon Fosse: "Kva er Gud?" i Vinduet 1992.

(12) Søren Ulrik Thomsen: En dans på gloser, Kbh. (1996)

(13) Karin Moe sitt uttrykk.